Bóng chuyền nữ Việt Nam và bài toán chiều sâu: từ set năm ở giải quốc nội đến đấu trường VNL

Set năm, tỉ số 13-13. Bóng được đưa lên vị trí số 4, và lần thứ 52 trong trận, cây chủ công của đội chủ nhà vẫn phải lên đà. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ bảy của nhà thi đấu, ghi từng pha bóng vào cuốn sổ nhỏ, và thứ tôi ghi không phải là điểm số. Thứ tôi ghi là độ cao bật nhảy: lần thứ 12 của set đầu, và lần thứ 52 của set cuối. Chênh lệch đo được khoảng 9 cm.

Trong bóng chuyền nữ Việt Nam, 9 cm ấy thường kể hết câu chuyện của một trận năm set. Tay chắn đối phương đọc quỹ đạo đến sớm hơn một nhịp, block chạm bóng nhiều hơn, và pha bóng rơi vào vùng phòng thủ thứ hai. Nhưng nếu chịu khó nhìn xa hơn một trận đấu, 9 cm ấy kể câu chuyện lớn hơn: một nền bóng chuyền đủ tốt để thắng trong khu vực, nhưng chưa đủ dày để đứng lâu ở tầng trên.

Bối cảnh: một chu kỳ chưa từng có, đặt trên một cái nôi hẹp

Trong khoảng ba mùa giải gần đây, đội tuyển nữ Việt Nam bước vào vùng chưa từng có tiền lệ. Lần đầu góp mặt ở đấu trường Nations League. Lần đầu giành vé dự vòng chung kết giải vô địch thế giới. Và những chức vô địch SEA V.League liên tiếp đánh dấu bước tiến thật chứ không phải may mắn nhất thời. Vị thế quen thuộc của bóng chuyền nữ Việt Nam trong hơn một thập kỷ là á quân Đông Nam Á, đứng sau Thái Lan, và khoảng cách ấy được đo bằng những trận chung kết SEA Games.

Nhưng cái nôi của đội tuyển thì hẹp. Giải vô địch quốc gia nữ chỉ có khoảng tám đội, thi đấu hai lượt trong vài tuần, cộng thêm cúp quốc gia và một số giải trẻ. Kinh phí của phần lớn đội phụ thuộc vào ngân sách tỉnh, ngành chủ quản và một vài nhà tài trợ dài hạn. Một cầu thủ trụ cột chơi nhiều nhất cũng chỉ khoảng 20 đến 25 trận chính thức mỗi năm. Ở các giải hàng đầu châu Á và châu Âu, số trận ấy gấp đôi, có khi gấp ba.

Đây là điểm xuất phát của mọi phân tích về bóng chuyền nữ Việt Nam, và cũng là lý do tôi luôn bắt đầu bằng lịch thi đấu thay vì bằng tỉ số.

Lõi: một hệ thống sống bằng hai cánh

Đội hình quen thuộc của đội tuyển là 5-1, với Lâm Oanh ở vị trí chuyền hai, Thanh Thúy và Bích Tuyền ở hai cánh, Lê Thanh Thúy và Trà My ở giữa, Khánh Đang giữ vị trí libero. Cách vận hành này đã được kiểm chứng ở sân chơi khu vực, nhưng khi nhìn vào dữ liệu phân bổ bóng theo từng set, bản chất hệ thống hiện ra rõ hơn nhiều so với những gì bảng điểm cho thấy.

Phân bổ tấn công là chỉ dấu trung thực nhất: bóng chuyền nữ Việt Nam sống bằng hai cánh, và cũng chết bằng hai cánh. Theo bảng thống kê tôi tự ghi trong các trận gần nhất, tỉ lệ bóng đưa lên vị trí giữa ở ba set đầu dao động quanh 20 đến 22 phần trăm tổng số pha tấn công. Từ set thứ tư trở đi, tỉ lệ ấy tụt xuống khoảng 13 đến 15 phần trăm, trong khi tỉ lệ bóng cho hai cánh tăng lên mức 65 đến 70 phần trăm. Nguyên nhân không nằm ở chuyền hai. Nguyên nhân nằm ở bước một.

Khi bước một ổn, chuyền hai có thể kéo bóng giữa, tạo nhịp nhanh, buộc tay chắn đối phương phải đợi, và qua đó mở ra khoảng trống ở hai cánh. Khi bước một chệch, toàn bộ hệ thống co lại thành một phương án duy nhất: bóng cao cho chủ công. Mọi đội bóng lớn trên thế giới đều biết cách chắn phương án duy nhất ấy, vì họ chỉ cần chờ đúng một nhịp.

Ngưỡng mà tôi theo dõi nhiều nhất là tỉ lệ bước một hoàn hảo, tức tỉ lệ bóng được đẩy đúng vào vị trí chuyền hai với đủ độ cao và độ ổn định. Ở các trận mà đội tuyển nữ Việt Nam chơi đúng nhịp, tỉ lệ này thường vượt mốc 42 phần trăm. Ở những set thua, tỉ lệ ấy rơi xuống dưới 30 phần trăm, và điều đáng chú ý không phải là giá trị trung bình của cả trận. Điều đáng chú ý là phương sai giữa các set. Một đội bóng có thể đỡ bước một rất tốt trong hai set và rất tệ trong ba set còn lại. Ở đấu trường quốc tế, phương sai ấy bị trừng phạt nhanh hơn nhiều so với một giá trị trung bình thấp.

Ở khâu chắn bóng, bức tranh có phần khác. Số điểm chắn trực tiếp của các đội bóng Việt Nam nhìn chung thấp hơn các đội hàng đầu Đông Nam Á, nhưng số lần tay chắn chạm bóng thì cạnh tranh được. Điều đó nói lên rằng vấn đề không nằm ở khả năng đọc tình huống, mà nằm ở chiều cao và thời điểm bật nhảy. Hệ thống phòng thủ của đội tuyển nghiêng về đọc và phản ứng, dựa nhiều vào libero và hai vệ tinh phía sau. Cách phòng thủ ấy rất hiệu quả trước những đối thủ có nhịp độ trung bình, và trở nên hụt hơi trước những đội tấn công ở nhịp nhanh hơn, nơi quyết định phải được đưa ra sớm hơn nửa nhịp.

Về thể lực, tôi quay lại con số ở phần mở đầu. Một chủ công có thể thực hiện 45 đến 60 pha tấn công trong một trận năm set ở giải quốc nội, và ở đấu trường quốc tế cùng số pha bóng ấy sẽ đi kèm áp lực giao bóng mạnh hơn, thời gian nghỉ ngắn hơn và tốc độ hồi phục giữa các pha bóng nhanh hơn. Mức sụt 9 cm về độ cao bật nhảy giữa set đầu và set cuối không phải là dấu hiệu của sự thiếu nỗ lực. Đó là dấu hiệu của việc chưa được tập luyện trong điều kiện ấy đủ nhiều.

Và đây là điểm tôi cho là gốc rễ của mọi vấn đề. Một cầu thủ chơi 20 đến 25 trận mỗi năm, với trung bình ba đến bốn set một trận, sẽ tích lũy khoảng 80 đến 100 set đấu chính thức trong một mùa giải. Ở một giải đấu chuyên nghiệp dài hơi, số ấy có thể gấp đôi hoặc gấp ba. Chiều sâu không được tạo ra trong phòng tập, nó được tạo ra ở những set đấu thứ tư và thứ năm, khi cơ thể đã mệt và lựa chọn kỹ thuật bắt đầu co lại.

Còn về nhân sự, mô hình hiện tại của bóng chuyền nữ Việt Nam xoay quanh một vài cá nhân xuất sắc. Việc Thanh Thúy thi đấu ở nước ngoài là bước tiến quan trọng của cô và của cả nền bóng chuyền, bởi nó mở ra một chuẩn mực mới về cường độ tập luyện và về cách một cầu thủ chuyên nghiệp tự quản lý sự nghiệp. Nhưng khi một ngôi sao ra đi, giải quốc nội mất đi điểm tham chiếu về nhịp độ; khi cô trở về, bóng lại chảy về phía cô. Một ngôi sao lớn làm đội mạnh hơn, nhưng một hệ thống chỉ có một ngôi sao thì đối thủ chỉ cần học một trang băng hình. Cú ngã của siêu sao không phải điểm dừng, mà là đường cong để hiểu về áp lực.

Góc phản trực giác: câu chuyện lãng mạn che mất đường ngân sách

Mỗi lần đội tuyển nữ Việt Nam thắng một trận lớn, câu chuyện được kể lại gần như theo cùng một khuôn: tinh thần, bản lĩnh, ý chí. Những câu chuyện ấy có thật, và tôi không có ý phủ nhận chúng. Nhưng chúng che mất phần khô khan hơn của vấn đề, phần mà ít ai muốn đọc: đường ngân sách.

Phòng họp báo không im lặng, chỉ là chưa có ai cất tiếng hỏi về việc sau mỗi chu kỳ SEA Games, có bao nhiêu đội bóng tỉnh bị cắt kinh phí, có bao nhiêu vận động viên nữ phải chuyển sang công việc khác ở tuổi 24. Một nền bóng chuyền có tám đến mười đội nữ, với khoảng 150 đến 200 vận động viên ở cấp độ cao nhất, là một nền bóng chuyền có bể tuyển chọn rất mỏng. Khi bể tuyển chọn mỏng, mọi thành tích quốc tế đều phụ thuộc vào việc một thế hệ tài năng cụ thể có xuất hiện đúng lúc hay không.

Một điểm phản trực giác nữa: tấm vé dự Nations League và vòng chung kết thế giới thường được đọc như một sự lên đẳng. Tôi đọc chúng như một phép đo. Việc được chơi với những đội mạnh hơn là điều kiện cần, nhưng nếu lịch thi đấu quốc nội không dài ra, nếu số trận chính thức mỗi năm không tăng, và nếu không có một lộ trình nghề nghiệp đủ sống cho cầu thủ nữ, thì sự tiếp xúc ấy sẽ bay hơi sau vài mùa giải.

Và đối thủ cần theo dõi trong năm năm tới có thể không phải Thái Lan. Thái Lan là một hệ thống đã trưởng thành với giải quốc nội dài hơi và một thế hệ cầu thủ từng chơi ở châu Âu. Những nền bóng chuyền đang thay đổi bản đồ khu vực lại nằm ở Philippines và Indonesia, nơi các giải đấu đang được thương mại hóa nhanh hơn, nơi các câu lạc bộ chi tiền cho những cầu thủ sinh ra ở nước ngoài, và nơi một trận đấu vòng bảng có thể có sức hút truyền thông lớn hơn một trận chung kết ở nơi khác. Vị thế á quân Đông Nam Á của Việt Nam đang được định giá lại, và không phải bởi người Thái.

Điều đang đổi thay

Khán đài trống, nhưng tiếng vỗ tay vẫn còn trong ký ức. Những gì bóng chuyền nữ Việt Nam đã làm được trong vài mùa giải qua là thật, và nó xứng đáng được ghi lại bằng dữ liệu chứ không chỉ bằng cảm xúc. Nhưng khoảng cách thật không nằm ở một trận thắng Thái Lan. Nó nằm ở việc một cầu thủ 20 tuổi người Việt Nam có thể chơi bao nhiêu trận chính thức mỗi năm, và liệu em có lý do để ở lại với môn thể thao này đến năm 28 tuổi hay không.