Zverev, năm set và đêm Flushing Meadows không có trọng tài

Đêm New York, khoảng 3 giờ 30 phút sáng theo giờ địa phương, Alexander Zverev vẫn còn thức. Anh không thức vì trận bán kết của chính mình, mà vì đang theo dõi Ben Shelton và Carlos Alcaraz đánh nhau qua năm set trên sân trung tâm Flushing Meadows. Khi trận đấu khép lại, bảng tỷ số hiện lên: 6-7(5), 6-1, 6-3, 1-6, 7-6(10-7). Shelton thắng. Alcaraz, nhà vô địch hai lần tại US Open, rời giải. Và Zverev, hạt giống số một, tay vợt 29 tuổi người Đức, người duy nhất còn lại trong nhánh đấu từng vô địch Grand Slam, mới lên giường khi trời gần sáng.

Đó là một chi tiết nhỏ mà kênh truyền thông chính thức của ATP Tour đăng tải như một lát cắt đời thường. Nhưng công việc của tôi là đọc nó như đọc một dòng trong biên bản trận đấu, nơi một con số đặt sai chỗ có thể khiến cả báo cáo cuối mùa lệch đi.

Zverev đến bán kết US Open với tư cách hạt giống số một. Anh đứng thứ hai trên bảng xếp hạng PIF ATP, và mùa này anh đã phá bỏ giới hạn lớn nhất của đời mình bằng chức vô địch Grand Slam đầu tiên tại Roland Garros. Đây là lần thứ ba trong sự nghiệp anh vào tới bán kết US Open. Nhánh đấu quanh anh đã mỏng đi đến mức anh trở thành tay vợt duy nhất từng nâng cúp lớn còn trụ lại. Đối thủ ở bán kết là Karen Khachanov, một mẫu tay vợt đánh nặng, phẳng, sống bằng những pha rally bào mòn.

Nhưng có một chi tiết trong hồ sơ mà tôi không thể bỏ qua: hai trận đầu tiên của Zverev ở giải này đều kéo dài năm set.

Một tay vợt sở hữu cú giao bóng hàng đầu, cao lớn, chơi theo mô thức giao bóng cộng một cú đánh dứt điểm, lẽ ra phải kết thúc các trận đầu vòng nhanh gọn. Năm set ở vòng một và vòng hai không phải là dấu hiệu của sự thống trị. Nó là dấu hiệu của một cỗ máy chiến thắng nhưng chưa biết cách đóng sập trận đấu. Nói cách khác, Zverev thắng, nhưng anh thắng bằng cách tiêu hao chính mình.

Cái giá thể lực anh phải trả cho mỗi trận thắng mới là điều đáng chú ý nhất.

Với một tay vợt cao, gánh nặng của những trận năm set rơi chủ yếu vào khả năng di chuyển và những game trả giao bóng, tức phần cơ thể yếu nhất của mẫu tay vợt này, chứ không phải vào cú giao bóng. Cú giao bóng là thứ trụ lại lâu nhất. Nhưng ở bán kết, khi phải đối đầu với một Khachanov chuyên bào mòn, phần di chuyển mới là phần quyết định.

Tôi từng theo dõi vấn đề này suốt nhiều mùa. Cách đây vài năm, khi làm trợ lý phân tích dữ liệu cho một câu lạc bộ bóng đá nghiệp dư ở Manchester, tôi phát hiện ra rằng những sai sót trong biên bản chính thức thường không nằm ở những tình huống gây tranh cãi, mà nằm ở những con số không ai buồn kiểm tra. Khối lượng di chuyển, số lần phải cứu break point, số game giao bóng bị kéo dài, đó mới là nơi câu chuyện thật sự diễn ra, còn phần đám đông nhìn thấy chỉ là cái kết.

Khi dữ liệu mâu thuẫn với con mắt, hãy tin vào dữ liệu, nhưng đừng quên kiểm tra nguồn gốc của nó.

Trong trường hợp của Zverev, dữ liệu cấu trúc nói rõ một điều: hành trình của anh ở giải này đang khiến cơ thể anh phải trả nợ. Hai trận năm set ở vòng đầu, rồi một đêm thức tới 3 giờ 30 phút sáng, rồi đối đầu với một tay vợt chơi theo kiểu bào mòn. Ba biến số cộng dồn vào nhau, chứ không phải ba sự kiện riêng lẻ.

Trong nhiều năm, Zverev bị đóng khung bởi một nhãn mác: tay vợt tài năng nhưng không biết thắng trận lớn. Ba lần vào bán kết US Open mà không một lần vào chung kết là một kiểu dữ liệu đáng nghi. Nó không nói rằng anh không đủ giỏi. Nó nói rằng có một cơ chế nào đó ngăn anh chuyển hóa phong độ vòng ngoài thành kết quả vòng trong. Chức vô địch Roland Garros mùa này phá bỏ nhãn mác đó, nhưng cái cơ chế cũ thì không tự nhiên biến mất.

Phần quan trọng nhất nằm ở chỗ khác. Khi Alcaraz rời giải, cánh cửa vô địch của Zverev mở rộng về mặt lý thuyết, nhưng lại đóng chặt hơn về mặt tâm lý. Trước khi Shelton hạ Alcaraz, Zverev chỉ là một trong số những ứng viên. Sau đêm đó, anh trở thành ứng viên mặc định. Giới truyền thông sẽ gọi anh là nhà vô địch duy nhất còn lại. Và mỗi khi một tay vợt bị gọi như vậy, trọng lượng kỳ vọng sẽ đè lên vai anh nặng hơn bất kỳ đối thủ nào.

Trong ngôn ngữ của người làm công tác kỷ luật, đây là hiện tượng gánh nặng của người được đặt cửa trên. Người được kỳ vọng thắng luôn chịu mức phạt tinh thần cao hơn người được kỳ vọng thua. Một thất bại của Zverev ở bán kết sẽ bị gọi là thất vọng. Một thất bại của Shelton ở bán kết sẽ được gọi là bài học. Cán cân kỳ vọng không bao giờ cân bằng, và bản thân nó cũng là một loại áp lực vô hình.

Một chiếc thẻ đặt sai vị trí có thể đổi dòng chảy cả mùa giải. Tôi từng là người viết sai điều đó.

Cặp bán kết còn lại là cuộc đối đầu toàn Mỹ giữa Shelton và Frances Tiafoe. Về mặt chuyên môn, đó là một trận đấu hấp dẫn. Về mặt hệ thống, đó là dấu hiệu cho thấy quần vợt nam Mỹ đang có một thế hệ mới đủ sức đi sâu ở các giải lớn. Nhưng nó cũng có nghĩa là một nửa nhánh đấu sẽ sinh ra một tay vợt Mỹ vào chung kết, được khán giả nhà đẩy tới bằng một làn sóng cổ vũ mà không tay vợt châu Âu nào có thể sánh được.

Còn về chuyện thức khuya xem đối thủ thi đấu? Tôi không cho rằng nó có sức nặng quyết định. Một tay vợt chuyên nghiệp ngủ ít một đêm hiếm khi sụp đổ vì việc đó. Điều tôi quan tâm hơn là thông điệp mà Zverev vô tình phát đi: anh nói rằng mình thức khuya vì dù sao cũng ngủ tới 1 giờ chiều. Đó là một câu nói thoải mái, gần như tự tin. Và trong thể thao đỉnh cao, sự tự tin đôi khi là chỉ số thể lực gián tiếp đáng tin hơn mọi bảng thống kê.

Nhưng tôi sẽ không ngây thơ đến mức đọc sự tự tin thành sự đảm bảo. Vì tôi từng là người viết sai. Sai lầm đầu tiên của tôi không phải là tấm thẻ đỏ trao nhầm người, mà là tin rằng mình không bao giờ trao nhầm. Khi còn là sinh viên năm hai, tôi từng tường thuật rằng trọng tài rút thẻ vàng cho một hậu vệ ở phút 23 của trận derby, trong khi thực tế thẻ đó dành cho một cầu thủ khác. Sai một cái tên, sai cả bản tường thuật. Từ đó, tôi hiểu rằng sự chắc chắn quá mức là món nợ nguy hiểm nhất của người cầm bút.

Điều tôi muốn nhấn mạnh là cách chúng ta thường đọc sai các tay vợt ở giai đoạn chuyển tiếp. Một tay vợt vừa vô địch Grand Slam lần đầu thường được mô tả như đã hoàn thiện. Thực tế thì ngược lại. Lần đầu chạm đỉnh thường mở ra một giai đoạn bất ổn mới, khi mọi đối thủ đều muốn hạ anh, và khi chính anh phải học cách sống với kỳ vọng cao hơn trước.

Phần lớn phân tích quanh US Open năm nay sẽ tập trung vào câu chuyện nước Mỹ: Shelton và Tiafoe tạo nên trận bán kết toàn Mỹ, một cột mốc cho quần vợt nam xứ này. Đó là câu chuyện thật, có dữ liệu chống lưng, và nó xứng đáng được kể. Nhưng nó cũng là một cái bóng che khuất câu chuyện thật sự đáng phân tích: sự mong manh của hành trình Zverev.

Cảm xúc của khán giả mâu thuẫn với tính nhất quán của luật lệ, và trong trường hợp này, mâu thuẫn với tính nhất quán của dữ liệu.

Một tay vợt vô địch Grand Slam đầu tiên ở tuổi 29 thường được mô tả như một câu chuyện nở muộn đầy cảm hứng. Nhưng ở góc độ thể lực, tuổi 29 cũng là ranh giới nơi những phẩm chất phụ thuộc vào di chuyển bắt đầu suy giảm. Sự nghiệp của Zverev đang đi qua điểm giao nhau giữa đỉnh cao kinh nghiệm và khởi đầu của sự xuống dốc thể chất. Mỗi trận năm set mà anh trải qua ở giai đoạn này là một khoản rút từ quỹ dự trữ mà anh sẽ phải trả lại sau này.

Và mùa giải tới sẽ đến hạn thanh toán. Với chức vô địch Roland Garros trong tay, Zverev mang trên vai một khối điểm lớn cần phải bảo vệ. Áp lực đó chưa hiện ra trong tuần này, nhưng nó đang lớn dần trong hồ sơ. Đây là lý do tôi không đánh giá cao việc đọc ngắn hạn các trận thắng ở US Open.

Trận Shelton gặp Alcaraz còn để lại một bài học khác. Chiến thắng của một tay vợt thuận tay trái, giao bóng mạnh, đánh phẳng, trước một tay vợt toàn sân giàu biến hóa, là tín hiệu cho thấy trên mặt sân cứng nhanh, sức mạnh thuần và khả năng thống trị giao bóng có thể đè bẹp sự sáng tạo. Hai set tiebreak, trong đó set quyết định kết thúc 10-7, cho thấy đây là cuộc chiến của những cú giao bóng và những thời điểm quyết định khắc nghiệt. Alcaraz thua vì gặp đúng kiểu đối thủ và đúng mặt sân khiến sự đa dạng của anh bị vô hiệu hóa.

Tôi cho rằng vấn đề mang tính hệ thống lớn nhất của US Open năm nay nằm ở chính cấu trúc phiên đấu ban đêm. Các trận đấu tâm điểm được đẩy vào khung giờ vàng của truyền hình Mỹ, và hệ quả là các tay vợt vẫn đang thi đấu phải đi ngủ sau nửa đêm. Một tay vợt không thể ngủ đủ giấc thì không thể phục hồi đủ tốt, và không thể phục hồi đủ tốt thì chất lượng trận đấu sẽ giảm. Đây là vấn đề mà các tổ chức điều hành giải cần nhìn thẳng, thay vì gọi nó là câu chuyện thú vị về đời sống tay vợt.

Tôi ghi chép lại từng tấm thẻ, từng phút bù giờ, từng con số nhỏ. Bởi vì một con số sai lặp lại ba lần sẽ thành sự thật trong báo cáo cuối mùa. Với Zverev, con số đúng cần ghi lại không phải là kết quả trận đấu, mà là số set anh phải đánh để đi từ vòng một tới vòng bốn.

Câu hỏi tôi mang theo khi rời Flushing Meadows không phải là Zverev có vô địch hay không. Câu hỏi là: nếu một tay vợt đứng thứ hai thế giới, vừa vô địch Grand Slam, lại để mất hai trận đầu ở vòng đấu lớn vào tay những đối thủ không cùng đẳng cấp, thì điều đó nói gì về khoảng cách giữa chất lượng danh hiệu và chất lượng hành trình?

Và nếu một tay vợt 29 tuổi phải thức tới 3 giờ 30 phút sáng để xem đối thủ tiềm năng thi đấu, rồi nói về nó một cách nhẹ nhàng, thì có lẽ đời sống của một tay vợt đỉnh cao ở các giải đấu lớn đã trở thành một hệ sinh thái không thể tách rời giữa thi đấu và theo dõi thi đấu. Giải đấu ngày càng dài. Lịch thi đấu ngày càng dày. Và khái niệm nghỉ ngơi trở nên xa xỉ hơn mỗi năm.

Một giải đấu là một hệ thống. Mỗi quyết định, mỗi set, mỗi đêm thức, đều là một biến số. Công việc của tôi chỉ đơn giản là phép kiểm chứng.