Mike Riley và mục tiêu 15 trọng tài: Nhật Bản chuẩn bị cho World Cup 2034 ngay từ một phòng họp ở Tokyo

Ngày 9 tháng 9 năm 2026, tại trụ sở Liên đoàn Bóng đá Nhật Bản ở Tokyo, Mike Riley – cựu trọng tài Premier League, hiện là Giám đốc Phát triển Trọng tài của JFA – bước vào cuộc họp báo với một phép tính không dễ nghe: mười trong số các trọng tài chuyên nghiệp đang cầm còi ở J.League sẽ vượt qua tuổi 45 trong vòng năm năm tới.

Với một nền bóng đá đã chuyên nghiệp hoá đến tận gốc, ngưỡng tuổi ấy mang nghĩa rất cụ thể. FIFA và các liên đoàn châu Âu thường gạch tên trọng tài khi họ chạm mốc 45, phần vì cường độ di chuyển, phần vì tốc độ ra quyết định dưới áp lực truyền thông. Khi mười người cùng bước qua vạch đó trong nửa thập kỷ, câu chuyện không còn là chuyện riêng của từng cá nhân.

Nhưng phần đáng chú ý nhất của buổi briefing nằm ở một cuốn sổ khác. Tại World Cup 2026 do ba quốc gia Bắc Mỹ đồng đăng cai, Nhật Bản có hai trọng tài được lựa chọn vào danh sách: Yusuke Araki và Jun Mihara. Cả hai đều không có trận nào đứng điều hành trên sân. Araki trở về nước với tập ghi chú dày về những gì FIFA thực sự yêu cầu ở một trọng tài World Cup, và trong đó có hai điểm cốt lõi: sự hiện diện trên sân, và khả năng đưa ra phán quyết bám theo diễn biến trận đấu.

Riley nói trước các phóng viên bằng giọng của một người từng cầm còi ở giải đấu khắc nghiệt nhất châu Âu: “Bóng đá không ngừng tiến hoá, điều đó ai cũng biết. Và trọng tài không phải là ngoại lệ.”

Tôi vẫn nhớ buổi chiều năm 2026 ở Hàn Quốc, khi tôi đọc sai trọng âm tên một tiền đạo người Pháp ba lần trong hiệp một trận tứ kết U20 World Cup và bị khán giả gọi điện phàn nàn lên sóng trực tiếp. Cái tên tôi gọi sai năm ấy là bài học đắt giá nhất mà nghề báo tặng tôi. Từ đó, mỗi lần viết về một trọng tài, tôi kiểm tra cách phát âm tên họ ít nhất ba lần trước khi gõ dòng đầu tiên, bởi một người đứng giữa sân mà tên bị đọc sai thì mọi phân tích phía sau đều mất điểm tựa. Sân cỏ không bao giờ nói dối – chỉ có tôi từng nghe nhầm một cái tên.

ERDP: từ ba người lên mười lăm người trong một mùa giải

Báo cáo mà Uỷ ban Trọng tài JFA trình bày xoay quanh ERDP – Elite Referee Development Panel, nhóm phát triển trọng tài tinh hoa do Mike Riley trực tiếp phụ trách. Chương trình khởi động trong năm 2026, và tốc độ mở rộng của nó là chỉ dấu rõ nhất cho mức độ khẩn cấp: tháng 1 năm 2026, nhóm có ba trọng tài. Đến ngày 9 tháng 9 năm 2026, con số là bảy. Mục tiêu trước khi mùa giải khép lại là mười lăm.

Riley mô tả mục đích bằng ngôn ngữ hành chính, nhưng ý nghĩa thì rất rõ: “Mục đích của ERDP rất rõ ràng. Đó là phát hiện những trọng tài có tiềm năng, những người có thể toả sáng ở J.League trong tương lai, và xây dựng một lớp trọng tài có kỹ năng cao cùng động lực cao.” Ông cũng không giấu việc chương trình này dựa trên hệ thống mà bóng đá Anh từng vận hành thành công, nơi Riley từng giữ vai trò quản lý hệ thống trọng tài của bóng đá chuyên nghiệp.

Khung chương trình kéo dài ba năm, và nó khác khá nhiều so với hình dung thông thường về việc đào tạo trọng tài. Mỗi người được chọn có một cố vấn riêng. Họ tham gia các buổi thảo luận với cựu cầu thủ để hiểu bóng đá từ phía trong, chứ không chỉ từ phía luật. Họ được đưa ra nước ngoài để tiếp xúc với những nền văn hoá bóng đá khác nhau, qua đó học cách quản lý trận đấu dưới nhiều kiểu áp lực khác nhau. Và tất cả những thứ đó phải được chứng minh bằng số trận thật, trên sân thật, có VAR, có khán giả, có bảng điểm.

Nói cách khác, JFA đang dịch chuyển từ mô hình “trọng tài giỏi luật” sang mô hình “trọng tài quản lý trận đấu” – một bước chuyển mà không phải liên đoàn nào cũng dám tuyên bố công khai trước báo giới.

Hai từ khoá mà FIFA gửi về từ Bắc Mỹ

Khi Araki trở về từ World Cup 2026, anh mang theo câu trả lời cho câu hỏi mà giới trọng tài Nhật Bản đã hỏi suốt nhiều năm: FIFA tuyển trọng tài theo tiêu chí nào? Câu trả lời gồm hai phần. Phần thứ nhất là sự hiện diện trên sân. Phần thứ hai là khả năng đưa ra phán quyết phù hợp với diễn biến trận đấu.

Sự hiện diện trên sân là khái niệm mà khán giả thường cảm nhận được nhưng khó gọi tên. Nó nằm ở vị trí đứng khi một cuộc tranh cãi bắt đầu bùng lên. Nó nằm ở việc trọng tài có bước vào khoảng trống giữa hai đội trưởng hay không, có đặt tay lên ngực cầu thủ hay không, có nói trước khi rút thẻ hay không. Nó nằm ở tông giọng của tiếng còi – một tiếng còi cắt ngang đám đông khác hẳn một tiếng còi đọc luật. Theo cách tôi đọc bản ghi chú mà Araki mang về, FIFA không còn tìm kiếm một người áp dụng luật chính xác; họ tìm kiếm một người giữ được nhiệt độ của trận đấu trong vùng an toàn.

Phần thứ hai tinh tế hơn. Luật là cố định, nhưng ngưỡng phạm lỗi thì không. Một pha va chạm ở phút thứ 8 của trận đấu nhẹ nhàng và cùng pha va chạm đó ở phút 88 của một trận derby có sức nặng hoàn toàn khác nhau. Trọng tài được FIFA đánh giá cao là người đọc được mạch trận, biết khi nào nên thổi để hạ nhiệt và khi nào nên để trận đấu chảy. Đây chính là điểm mà nhiều trọng tài châu Á, trong đó có Nhật Bản, bị đánh giá thấp hơn năng lực thật của họ.

Trong nhiều năm theo dõi J.League và các trận AFC Champions League từ màn hình ở Thâm Quyến, tôi nhận thấy một mẫu hình lặp lại: trọng tài Nhật Bản được khen vì sự nhất quán, vì ít sai sót trong các tình huống rõ ràng, nhưng thường bị chỉ trích khi trận đấu cần một người đứng ra làm chủ tình hình. Sự nhất quán là một kỹ năng có thể đo bằng băng ghi hình. Quyền uy thì không. Và chương trình trao đổi trọng tài mà JFA đang triển khai chính là nỗ lực mua lại thứ quyền uy không thể dạy trong phòng họp.

Bỉ như một phòng thí nghiệm, và giới hạn của nó

Hiện tại, Araki đang điều hành các trận ở giải vô địch quốc gia Bỉ theo chương trình trao đổi trọng tài của JFA. Lựa chọn này hợp lý hơn vẻ ngoài của nó. Bỉ là giải đấu có mật độ va chạm cao, tốc độ chuyển đổi trạng thái lớn, và các đội bóng thường xuyên thay đổi cấu trúc ngay trong trận – đúng loại môi trường rèn khả năng đọc diễn biến. Quan trọng hơn, giải Bỉ đủ nhỏ để một trọng tài nước ngoài được giao trận thật, nhưng đủ cạnh tranh để mỗi quyết định đều có giá.

Riley gọi đó là cơ hội tốt, và cách ông diễn giải rất đáng chú ý: trải nghiệm ở nhiều nền bóng đá khác nhau giúp trọng tài thể hiện sự hiện diện tốt hơn, đồng thời đưa ra phán quyết bám sát hơn với mạch trận. Nói cách khác, JFA đang dùng nước ngoài như một máy gia tốc cho kỹ năng mà J.League không thể tạo đủ áp lực để rèn trong thời gian ngắn.

Giới hạn của cách làm này cũng nằm ngay đó. Một trọng tài đi Bỉ là một giải pháp cá nhân, không phải một hệ thống. Nếu mục tiêu là mười lăm người vào cuối mùa giải, thì số lượng suất trao đổi ở nước ngoài, số trận được giao, và số giờ bay của đội ngũ huấn luyện sẽ trở thành điểm nghẽn thật sự.

Đường cong tuổi tác và mốc 2034

Riley nói rằng mục tiêu của ERDP là đào tạo những trọng tài Nhật Bản có thể điều hành các trận quan trọng ở vòng bảng World Cup 2034, và xa hơn là vòng loại trực tiếp. Mốc thời gian ấy không được chọn ngẫu nhiên. Một chương trình ba năm bắt đầu từ năm 2026 sẽ cho lứa đầu tiên tốt nghiệp vào khoảng năm 2029. Một trọng tài 28 tuổi hôm nay sẽ 36 tuổi vào năm 2034 – độ tuổi mà các giải đấu lớn thường giao những trận nặng nhất. Cộng thêm vòng loại và kỳ World Cup 2030 ở giữa, lộ trình vừa khớp với đường cong tuổi nghề.

Bối cảnh của World Cup 2026 càng làm bức tranh rõ hơn. Giải đấu có 48 đội và 104 trận, nghĩa là số suất trọng tài được mở rộng hơn mọi kỳ World Cup trước đó. Nhật Bản có hai người trong danh sách. Nhưng cả hai đều không ra sân điều hành trận nào. Khoảng cách của bóng đá Nhật Bản ở đây không nằm ở việc được chọn, mà nằm ở việc được tin giao trận. Đó là khoảng cách giữa sự công nhận và sự tín nhiệm, và chỉ có số trận mới lấp được nó.

Ba điều tôi có thể đã đọc sai

Điều đầu tiên là giả định rằng mô hình Anh có thể cấy sang Nhật Bản với cùng hiệu quả. Hệ thống trọng tài chuyên nghiệp của Anh vận hành trên một nguồn cung khổng lồ: hàng trăm trọng tài toàn thời gian và hàng nghìn trận đấu trải khắp các hạng. Nhật Bản có một hệ thống gọn hơn nhiều. Nếu điểm nghẽn thật sự của họ là số lượng trận đấu áp lực cao, thì ERDP có thể chọn đúng người nhưng không đủ đất để họ lớn.

Điều thứ hai là cách nhìn về thế hệ. Mười trọng tài vượt tuổi 45 trong năm năm thường được mô tả như một vấn đề đào tạo. Nó cũng là một vấn đề nhân lực. Nếu lớp kế nhiệm chưa chín, các trận ở J.League sẽ được giao cho những tổ trọng tài trẻ hơn, ít kinh nghiệm hơn, và cái giá phải trả nằm ở chất lượng giải đấu trong nước – trong khi phần thưởng lại được đặt ở một giải đấu diễn ra tám năm nữa.

Điều thứ ba là rủi ro của chỉ số. Khi một dự án quốc gia được đo bằng số lần được FIFA bổ nhiệm, động lực tự nhiên là bắt chước gu thẩm mỹ hiện thời của FIFA. Tôi không viết để được yêu; tôi viết để người khác phải dừng lại, và trong nghề này, điều đáng dừng lại là câu hỏi: nếu mười lăm trọng tài giỏi nhất Nhật Bản đều được rèn để giống nhau, ai sẽ bắt những trận mà không ai muốn bắt?

Tất nhiên, tôi có thể sai ở cả ba điểm. Chương trình trao đổi ở nước ngoài rõ ràng là con đường nhanh nhất để tích luỹ kinh nghiệm mà bóng đá trong nước không thể cung cấp đủ. Cách tôi đọc về sự thiếu hiện diện của trọng tài Nhật Bản đến từ việc xem truyền hình, chứ không từ dữ liệu đánh giá nội bộ mà tôi không có quyền tiếp cận. Và đến năm 2034, nếu công nghệ hỗ trợ trọng tài tiến thêm vài bước, tiêu chí của FIFA có thể đã đổi khác hoàn toàn.

Điều còn lại sau tiếng còi

Sự im lặng sau tiếng còi là đoạn văn tôi thích viết nhất. Trong buổi briefing ngày 9 tháng 9 năm 2026, không ai ở JFA nói rằng họ muốn trọng tài Nhật Bản nổi tiếng hơn cầu thủ Nhật Bản. Họ nói về một thứ khiêm tốn hơn: quyền được điều hành những trận đấu quan trọng nhất hành tinh. Đó là loại quyền lực không ai cổ vũ, không ai bán áo đấu, nhưng lại quyết định việc một nền bóng đá có được ngồi ở bàn trên cùng hay không. Nếu đến năm 2034, một trọng tài Nhật Bản đứng giữa sân trong trận tứ kết World Cup lúc ba giờ sáng giờ Việt Nam, liệu người xem ở Hà Nội và Sài Gòn có nhớ nổi tên anh ấy?